"Yaşadım Diyebilmek İçin" yani Genco Erkal

 

Tiyatromuzun önemli sanatçılarından Genco Erkal'ı bu hafta kaybettik. Onun anısına sahnelerdeki serüvenine fotoğraf karelerinden bir yolculukla yer verelim dedim. 

Yolculuğumuza bir başlayalım bakalım...

1960 

Kenter Tiyatrosu'nda Çöl Faresi oyunundan bir kare. Soldan sağa sırasıyla Müşfik Kenter, Yıldız Kenter, Sadri Alışık, Turgut Boralı, Genco Erkal. 

Bir Delinin Hatıra Defteri, 1965 

Nikolay Gogol'un yazdığı tiyatro eseri. Tek kişilik bu tiyatro oyununu günümüzde Erdal Beşikçioğlu da başarıyla sahnelemiştir ama bundan 60 yıl önce Genco Erkal'ın oyunculuğu ile zirveye çıkmış ve bu güne kadar unutulmamıştır.  

Yıl 1969 ve Dostlar Tiyatrosu Kuruluyor

Ülkemizdeki Epik Tiyatro'nun önemli temsilcisi olan Dostlar Tiyatrosu kuruluyor ve  emekten yana politik tiyatronun kapıları açılıyor. 

Dostlar Tiyatrosu'nun ilk oyunu da Ha-Me-Ka-Ha-Ha-Pe ismini taşıyor. İlk olarak 15 Ekim 1969'da sahnelenen oyunda sırasıyla Şevket Altuğ, Genco Erkal, Arif Erkin, Halit Akçatepe, Mehmet Akan, önde ise Bilge Şen yer almakta. 

1969 - 1970 Sezonu İkinci Oyun

Yönetmenliğini Genco Erkal'ın yaptığı Anthony Newley-Leslie Bricusse'ın yazdığı tiyatro oyunu "Durdurun Dünyayı İnecek Var"

 

Üçüncü Oyun, Politik Tiyatro'nun Başyapıtı 

 Dostlar Tiyatrosu'nun üçüncü oyunu ise "Rosenbergler Ölmemeli"olacaktı. ABD'li bilim insanı karı koca   casusluk suçlamasıyla ölüme mahkum olmuştur.  Gerçek hayattan gelen bu oyunu 1969 - 1970 sezonunda Dostlar Tiyatrosu'nda  Şevket Altuğ, Genco Erkal, Arif Erkin, Bilge Şen, Mehmet Akan, Ayla Algan oynamıştı. 

1971

Brechtçi Epik Tiyatro'nun Ülkemizdeki Örneklerinden  

Beyoğlu Küçük Sahnede  1971 - 1972 sezonu Vasıf Öngören'in yazdığı ülkemizin ilk epik tiyatro örnelerinden biri olan "Asiye Nasıl Kurtulur?" sahnelenecekti. Zeliha Berksoy, Elif Türkan Çölok 'un yer aldığı bir sahne. 

1971

Küba Devrimi Sahnede

1971 yılında, Küba Devrimi'ni anlatan bir oyun  Dostlar Tiyatrosu'nda sahnelenecekti. Genco Erkal bu oyunu yıllar sonra şu sözlerle açıklayacaktı: 

"Geldik Küba Devrimine. Domuzlar Körfezi çıkarması ve Havana Duruşması. 12 Mart cuntasının ilk işi bu oyunu yasaklamak oldu."

 Fotoğraftaki oyuncular ise: Ayberk Çölok, Jale Altuğ, Umur Bugay, Metin Tekin, Genco Erkal, Zeki Yurtbaşı, Öcal San, Deniz Çakır."

Aslan Asker Şvayk

 1971-1972 sezonunda  Aslan Asker Şvayk'ı sahnelemişlerdi. Bu öyle kolay bir şey değildi, zira o denem 12 Mart faşizmi yaşanıyordu ve    antimilitarist bir oyuna yer vermek yürek isterdi.  İsmail Altınocağı ve Mehmet Akan oyundan bir karede görülmekte. Fotoğrafta sağ yanda görünen Mehmet Akan'ı vakti zamanının Bizimkiler dizisindeki apartman yönetici karekteriyle hatırlamışsınızdır herhalde. 

1972 

Fotoğrafta  Sevil Üstekin, Macit Koper, Mehmet Güzelbeyoğlu, Öcal San, Genco Erkal, Zeliha Berksoy yer alıyor. Oyun ise Mehmet Akan'ın Bertolt Brecht’in Kafkas Tebeşir Dairesi adlı oyunundan uyarladığı Feleknaz Hatun ile Gülizar Kızın Analık Davası...

1973 - Karikatürden Tiyatroya

Karikatür sanatçımız Turhan Selçuk'un çizgi romanı Abdülcanbaz Genco Erkal tarafından tiyatro sahnesine taşınmıştı.  Oynayanlar ise şöyle sıralanıyordu:  Macit Koper, Ulvi Alacakaptan, Zihni Küçümen, Ahmet Mekin, Süleyman Tınaz, Erdoğan Tuncel...

1974 

  Aziz Nesin'in kaleme aldığı Azizname oyunu 1974 yılında sahnelenmişti.   Mehmet Akan, Genco Erkal, Macit Koper, Cevza Şipal'ın yer aldığı oyun o dönemin unutulmazlarındandı. 

1976 ve tiyatro sahnesinden işçi sınıfıyla meydanlara

1976 yılında yapılan 1 Mayıs'ta Taksim meydanı boydan boya dolmuştu. İşte o İçi Bayramı'nda Genco Erkal kürsüden şiir okuyacaktı. 

1978

1977 yılında ilk kez Dostlar Tiyatrosu'nde Bilgesu Eranus'un "İkili Oyun"unu izlemiştim. Bir yıl sonra da "Brecht Kabere"yi izlemeye gitmiştim.  Bu arada Zeliha Berksoy'a aşık olmuştum, hangi oyunu olursa seyretmek için tiyatroya koşuyordum. Bu dönemde tabii aralarında bir şeyler olabilir diye Genco Erkal'a ufaktan ufağa kıl olmaya bile başlamıştım. 

1980 

Ve 12 Eylül darbesi olmuştu ve bu seferde Genco Erkal'ın sahnesi sıkıyönetim mahkemeleri olacaktı. Genco Erkal'ı Tarık Akan ile birlikte yargılanırken görmekteyiz. 

 

Kafkas Tebeşir Dairesi, 1980

12 Eylül darbesi günleri de Dostlar Tiyatrosu durmadı. Politik epik tiyatronun öncüsü Brecht'in Kafkas Tebeşir Dairesi sahnelendi. 

1981

Genco Erkal tiyatronun dışında ilk defa sinemadada oynayacaktı. Ali Özgentürk'ün yönettiği "At" filminde izlemek için bu sefer sinemaya koşacaktık.  

1982

Ardından "Faize Hücum" filmi geldi. Zeki Ökten'in yönettiği bu filmde harika bir oyunculuğu vardı.   

1988 

Üçüncü filmi Ferid Edgü'nün romanından uyarlanan "Hakkari'de Bir Mevsim"di. Onu izlememiştim ama bu fil de ses getirecekti. Genco Erkal topu topu üç filmde oynadı ama hepsinde de ödül aldı. 

1983 Galileo Galilei

Bertolt Brecht'in eseri 1983 - 1984 sezonunda oynamıştı. Bu oyunda müzikleri Bulutsuzluk Özlemi'nden Nejat Yavaşoğulları yapmıştı.  O oyunların hepsinde Nejat da sahneye çıkıyordu. İnanılmaz güzel bir oyundu. İzlemeye gitmiştim. Bu arada Bulutsuzluk öncesi Nejat'ı ilk defa orda görmüş ve dinlemiştim. 

1999 - Can

Can Yücel'in yaşamı ve şiirlerinden uyarlanan oyun.

2000  - Oyuncu

Tankred Dorst'un yazdığı oyun.

2001 - Yarışma

2002 - Yaşasın Savaş

2007 - Sivas '93

2008 - Marx'ın Dönüşü 

Ve yaşamının her anı tiyatro ile dolu bir insan... Genco Erkal'a özetin özeti bizimkisi. Hepsini anlatmaya ne sayfalarımız yeter ne de zamanımız. 

Bir Ömür Dostlar Tiyatrosu

Bu Çarşamba sabahı uyanıp, sosyal medyaya baktığımda Genco Erkal'ın sayfasında şöyle bir şiirle karşılaşacaktım: 

 Hoşça kalın

dostlarım benim 

hoşça kalın!

Sizi canımda

canımın içinde, 

kavgamı kafamda götürüyorum.

Hoşça kalın

dostlarım benim

hoşça kalın...

Resimlerdeki kuşlar gibi

dizilip üstüne kumsalın, 

mendil sallamayın bana.

İstemez... Tek hecesiz elveda. 

Bu Nazım Hikmet'in "Veda" şiirinden bir bölümdü ama bu sefer etkisi ve öznesi farklıydı. Zorlu ve amansız bir rahatsızlıktan sonra hayata veda ederken Genco Erkal bize veda etmeden gitmeye gönlü razı olmamıştı. O Türkiye'nin çalkantılı, zorlu yıllarında bizi yalnız ve umutsuz bırakmamıştı ve yaşamını sonlarken de bizi vedasız bırakmayacaktı. İşçi sınıfına, özgürlüğe, savaşsız ve sömürüsüz bir dünya özlemime adanmış bir ömür sanatla buluşarak hayatımıza boyut katmıştı. 

Liseye başlamamla birlikte yepyeni bir dünya ile tanışmıştım. O yıllarda yayımlanan Zekeriya Sertel'in "Mavi Gözlü Dev" kitabı elimden düşmüyordu. Nazım Hikmet'in hayatı üzerine yazılmış bu kitapta şiirleri de bulunmaktaydı. Böyle olunca  kitap okunduktan sonra da elimden düşmez olmuştu. Ardından diğer şiir kitaplarını edinip, evde sesli sesli okur olmuştum. İşte o zaman diliminde Genco Erkal'ın sesinden Nazım şiirlerini duyacaktım. Şiirin okul müsamerelerindeki gibi hamaset dolu haykırışlarla okunmayacağını anlamıştım. İç sesiyle okunan ve her mısranın bir ruhu ve ritmi olduğunu kavrayacaktım. Ardından da dönemin politik rüzgarı içinde Brecht ve epik tiyatro ile tanışacaktım. Deneysel yaklaşımıyla tiyatro bir devrim yaşıyordu. Bu tutkumu en iyi besleyen de Dostlar Tiyatrosu olacaktı. Orada öyle unutulmaz güzel oyunlar izledim ki, say say bitmez ama aklımda kalanlar Bilgesu Erenus'un yazdığı "İkili Oyun" ve "Brecht Kabare" olacaktı. 1977 ve 78 tarihlerindeki bu  oyunlardan sonra lise bitmişti ve 1980'lere geldim, artık üniversitedeydim ve 1983 yılında Brecht'in "Galileo Galilei" oyunu gelecekti. Bu eserde müzikleri Bulutsuzluk Özlemi'nden Nejat (Yavaşoğlu) yapmıştı ve her gece sahnede yer alarak tiyatro ile rock (akustik olarak) buluşuyordu. 

Dostlar Tiyatrosu denildi mi, akla elbetteki Genco Erkal gelir ama o zamanlar geniş ve usta bir kadrosu vardı. Mehmet Akan, Macit Koper, Zeliha Berksoy  ve daha niceleri Dostlar Tiyatrosu'nun epik tiyatronun neferleri gibiydiler. Dostlar sadece bir tiyatro sahnesi olmanın ötesinde diğer sanat dallarına da kapı açıyordu; o yıllarda. Ruhi Su'nun gençleri yetiştirerek kurduğu "Dostlar Korosu" da burada filizlenecekti. Sonraları bu tiyatro mali zorluk içine girse de Erkal tek kişilik oyunlarla bu tiyatroyu sürdürdü, Öyle ki 55 yıldır bugüne kadar Dostlar Tiyatrosu devam etti. 

Şimdi bugün Genco Erkal'ın ölüm haberinden sonra bir muhasebe yaparken aklıma siyah beyaz TRT TV'si günleri geliverecekti. Yıl 1974 ve TRT'de yayınlanan Televizyonda Tiyatro'da  Gogol'un eseri "Bir Delinin Hatıra Defteri"ni izlemiştim. Şaka gibi ama o zamanlar Gogol TRT'de yer alabiliyormuş ve ben Gogol ile ilk kez bu oyunla tanışacaktım. Ardından benim çizerliğimi, mizah dünyamı şekillendiren "Müfettiş", "Palto" ve "Burun" gibi Gogol yapıtları böylece hayatıma girecekti. İşte bana bu alemi açan tiyatro eseri "Bir Delinin Hatıra Defteri"nde oynayan sanatçı Genco Erkal'dı. 

Genco Erkal, 1980'lerin başında Ali Özgentürk'ün "At" ve Zeki Ökten'in "Faize Hücum" filmlerinde de oynayacaktı. Her ikisini de büyük bir ilgiyle izlemiştim... hele ki "At" filminde unutulmazlarım arasına girmişti. Tiyatroda severek izlediğim bir oyuncuyu sinemada izlemek istemezdim ama Genco Erkal aynı keyfi bana verecekti. Eh hani bu biraz sinemada Brechtvari epik - politik anlayışın da kapısını açacaktı... "Asiye Nasıl Kurtulur","Zengin Mutfağı", "Talihli Amele" gibi filmler de açılan bu kapıdan sinemamıza taşınacaktı. 

Genco Erkal hayatı boyunca sahnede oldu. Kimi zaman tek başına, kimi zaman müzikli kabarelerle kimi zaman da senfonik orkestra ile Fazıl Say'ın "Nazım Oratoryosu"nda Nazım Hikmet'in şiirlerine ses verecekti.  

Bugün dolu dolu bir yaşam bitti demek istemiyorum, zira bitmedi. O öyle bir ışık yaktı ki Prometheus gibi. O ışık karanlığın gözünü kör edecek ve yeni kuşaklara da ilham olacak. 

Bir usta daha aramızdan ayrıldı. Bir ömrü sahneye adadı ve tabi bize de unutulmaz izler bıraktı. Sabah gelen haber kötüydü ama Genco Erkal'ın bize kattıklarını tekrar hatırladık ve o ışığı yeniden gördük. 

 Aptulika

Genco Erkal Dün Sahnede Rahatsızlanarak Hastaneye Kaldırıldı... Ama Endişe Edilecek Durum Yokmuş.

Genco Erkal, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde tiyatro oyunu sırasında sahnede rahatsızlanarak hastaneye kaldırıldı.  Kuzey Kıbrıs'ta, "Şahdamarım" oyununu sergileyen Genco Erkal'ın durumu şu anda iyi olduğu bildirdi.  

Genco Erkal, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nde tiyatro oyunu sırasında sahnede rahatsızlanarak hastaneye kaldırıldı. haberini biraz önce Facebook'ta gezinirken müzik yazarı dostum Cumhur Cambazoğlu'nun hazırladığı sinema müzik com paylaşımından gördüm. 

https://sinemamuzik.com/detay/sahnede-rahatsizlanan-genco-erkal-hastaneye-kaldirildi?fbclid=IwAR2BiJyYJsRaLKnazE4PAt7PEPxNu_mlf4XEL7ozmGoIN-B1AHSoA_hhEPg

Erkal, Kuzey Kıbrıs'ta, "Şahdamarım" oyununu sergilerken rahatsızlanıyor ama seyirciler bunun oyunun içinden bir rol olduğunu sanmışlar. Durumu ilk olarak sahnedeki müzisyenler farkederek müdahale etmişler. Böylece sanatçı hastaneye kaldırılmış.  

 İnsanın aklına hemen kötü şeyler geliyor ama neyseki bir süre sonra Cumhuriyet gazetesinin internet sayfasından,

"Sahnede rahatsızlanan Genco Erkal'dan sevindiren haber"

manşetinde haberi görüp rahatlayacaktım. Haberde "...sanatçının bilincinin açık olduğunu, tedbir amaçlı hastanede gözlem altında tutulduğunu ve durumunun espriler yapacak kadar iyi olduğu "  duyuruluyordu. 

Genco Erkal tetkik edildiği hastaneden bugün öğleden sonra taburcu edildiği bildirildi.  

Cumhuriyet'in konuyla ilgili haberini alttaki linkten okuyabilirsiniz.

https://www.cumhuriyet.com.tr/yasam/sahnede-rahatsizlanan-genco-erkaldan-sevindiren-haber-1976724

*

Genco Erkal, benim ilk tiyatro zevkimin filizlendiği yıllarda, 16 yaşındayken Dostlar Tiyatrosu'nda inanılmaz güzel oyunlarını izlediğim bir isimdi. O oyunlarda neler yoktu ki neler. Sadece oyunlar mı, o yıllarda Nazım Hikmet'in şiirlerini onun sunumuyla dinlemek unutulmazlardandı. 

Genco Erkal'a geçmiş olsun diyoruz. Sağlığına tekrar kavuştuğunda yeni oyunlarında buluşmak dileğiyle. 

APT.